Ayurveda’ya göre sağlık, beden-zihin-ruh dengesinde doğayla uyum içinde yaşamaktır. Sağlık, hastalıkların var olmaması durumu DEĞİLdir. Zihin-beden-ruh bütünlüğümüzün dinamik dengesidir ve sürekli devam eden bir süreçtir.
Kutsal ayurvedik metinlerden biri olan Sushruta Samhita’ya göre sağlık tanımı şöyledir.
सम दोषाः समाग्निश् च सम धातु मल क्रियाः I
प्रसन्नात्मेन्द्रिय मनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते II
sama doṣāḥ samāgniś ca sama dhātu mala kriyāḥ
prasannātmendriya manāḥ svastha ityabhidhīyate
(Sushruta Samhita, 15.38)
“Doshaları dengede olan, iştahı (sindirimi, agni) iyi olan, dokuları normal biçimde işleyen, atıkları dengeli olan ve bilinci, zihni ve duyuları mutluluk/coşkunluk (vecd) içinde olan; ve kendini tanıyan ve merkezinde olan kişiye, sağlıklı insan denir.”
Sağlık, kişinin bireysel prakrutisine karşılık gelen vata, pitta ve kapha arasındaki mükemmel denge ile yedi doku (dhatu) ve atık ürünlerin (mala; idrar, dışkı ve ter) dengesidir. Önce Prakruti ne demek ona bakalım.
Her insanın kendisine özgü Vata, Pitta ve Kapha birleşimi ve oranları vardır. Bu oranlar ebeveynlerin genetik özellikleri, beslenme biçimleri, hayat tarzları ve duygusal durumları tarafından belirlenir. Prakruti kişinin kendine özgü bünyesidir ve hayat boyu değişmez. Hem fiziksel, hem de zihinsel eğilimlerimizi belirler.
Prakrutilerinde aynı oranda doshaya sahip olan herkes aynı değildir. Bunun nedeni, doshaların miktarları aynı olmasına rağmen, niteliklerin (guna’ların) farklı şekillerde ifade edilmesidir.
Doshalar, dokular ve atıklar dengede olduğunda, beden, duyular, zihin ve bilinç arasında mükemmel bir denge vardır.
Bu denge hali insana berraklık, mutluluk, neşe, huzur ve sevgi verir. İyi, dengede sindirim ateşinin (agni) var olması, dengenin olmasını sağlar ve dengeli agni aynı zamanda dengeli dosha, doku ve atıkların sonucudur. Bir çeşit döngü vardır burada. Agni’nin dengede değilse dosha-doku ve atıklar dengede olmaz ve dengede olmayan dosha-doku ve atıklar agninin dengesizleşmesine sebebiyet verir.
İçsel sağlık durumu kişinin kendini iyi hissetmesini sağlar. Hem içsel hem de fiziksel olarak iyilik halidir.
Her şeyde, her bedende beş element, dolayısıyla üç dosha mevcuttur. Prakrutinize bağlı olarak oranları farklıdır. Üç dosha vücudun koruyucu mekanizmasıdır. Bu üç dosha doğanın ritmi ile birlikte yaş, günün saati ve mevsimler ile birlikte sürekli olarak zaman tarafından saldırıya uğrarlar. Ayrıca beslenme şeklimizden, duygularımızdan, ilişkilerimizden, güneşin, ayın, gezegenlerin değişimlerinden ve hatta yaşadığımız yerden etkilenirler.
Tüm bu faktörler, doshaları ve iyilik halimizi etkiler.
Vata, pitta ve kapha prakrutiye göre dengede olduğunda, zıt nitelikleri birbirini kontrol eder ve kişiyi sağlıklı kılar. Doshalar dengesiz hale gelirse, karşıt nitelikleri şiddetlenir ve birbirini arttırır, hastalık yaratır.
• Vata dengede olduğunda mutluluk, neşe, yaratıcılık ve esneklik yaratır. Dengesiz vata, kararsızlık ve karışıklığın yanı sıra huzursuzluk, endişe, korku, sinirlilik, güvensizlik, hiperaktivite ve temelsizlik yaratır.
• Pitta dengede olduğunda bilgi, kavrama, doğru yargı, tanıma ve tam anlama mevcuttur. Dengesiz Pitta yanlış yargılama, önyargı, manipülasyon, öfke, nefret ve kıskançlık yaratır.
• Kapha dengede olduğunda sevgi, şefkat, bağışlayıcılık, merkezlenme, istikrar ve her şeyi kapsayıcılık üretir. Dengesiz Kapha uyuşukluk, kuruntu, tembellik, bağımlılık, açgözlülük, sahiplenme, aşırı uyku ve depresyon yaratabilir.
Mükemmel sağlık dışındaki her şey hastalık halidir. doshaların, dokuların, atıkların normal dışı çalışması; ya da zihnin huzursuzluğu; veya en temelde, bir ruh olduğumuzu unutmamız hastalık olarak tanımlanır.
Ayurveda’ya göre Hastalığın 3 ana sebebi vardır
1. asātmya indriya artha samyoga: Duyuların nesnelerle sağlıksız ilişki kurması. Yetersiz, çok fazla ve yanlış kurulan ilişkiler. Örnek olarak yiyeceklerle kurulan ilişki; fazla, az yemek veya doshaya uygun beslenmemek yani yanlış beslenmek hastalık kaynağıdır. Veya uykuyla olan ilişki; fazla, az uyumak veya gündüz uykusu gibi yanlış uyku hastalığa yol açabilir.
2. prajnāpārādha: Bilgeliği dinlememek. Vücudumuzun veya doğuştan gelen bildiğimiz zekaya kulak vermemek. Gece geç saatlere kadar oturmak, iyi gelmediğini bildiğiniz yiyecekler yemek, sigara-alkol gibi bağımlılıklar gibi.
1. parināma: Zamana bağlı dengesizlikler. Mevsimsel olarak doğanın ritmiyle veya yaşa bağlı olarak bedende doshalar artma eğilimi gösterir. Eğer bu dengesizlik karşıt niteliklerle (guna) dengelenmezsa hastalıklara neden olur.
Prakruti kişinin doğuştan gelen doshasıdır. Vikruti ise dengesizliğin o anki durumudur. Değişim gösterir. Doshaların mevcut durumu prakruti ile aynı ise, o kişi dengeli ve sağlıklıdır. Sağlığı mükemmel bir insanda, vikruti oranları prakruti ile aynıdır.
Ayurveda, her zaman tüm insanı dikkate alan bir şifa ve yaşam biçimidir. Hayatınızın her yönü genel sağlığınıza katkıda bulunur. Uygun beslenme, pişirme yöntemleri, yaşam tarzı ve her bireye özel olarak hayata karşı bir tutum ile optimal sağlığa ulaşmak mümkündür.
नित्यम् हिताहार विहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः I
दाता समः सत्य्परः क्षमावान् आप्तोप सेवी च भवत् यरोगः II
nityam hitāhāra vihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ
dātā samaḥ satyparaḥ kṣamāvān āptopa sevī ca bhavat yarogaḥ
(Vāgbhata Sūtrasthāna)
Her zaman sağlıklı yiyecekler yiyen, düzenli bir yaşam tarzına sahip olan, arzularına bağlı olmayan, veren ve affeden, gerçeği seven ve başkalarına hizmet eden kişi, hastalık yaşamaz.
